Aflaklær tilvistarinnar
Nokkur þankabrot um myndlist Jóns Óskars og Adam Batemans

Það væri synd að segja að róttækni hafi átt upp á pallborðið hjá íslenskum listunnendum í gegnum tíðina. Oftar en ekki hafa þeir sóst eftir smáborgaralegu logni og látleysi sem með góðum vilja má skoða sem fegurð og dást að heima í stofu. Uppreisnarseggir, sem rugga bátnum harkalega, öðlast sjaldan náð fyrir augum samfélagsins fyrr en ákveðin breyting á kerfinu hefur átt sér stað og það sér sér hag í að samsama sig viðhorfum þeirra. Þá lægir loks öldurnar og nýir ólátabelgir koma til sögunnar.

Árið 1925 sneri Finnur Jónsson, þá ungur maður, heim frá Þýskalandi með höfuðið fullt af nýjum og ferskum hugmyndum eftir að hafa numið með Oskar Kokoschka og Kurt Switters. Ekki reyndist hljómgrunnur fyrir slíkri „rangtúlkun“ á veruleikanum og Finnur tók því til bragðs að mála raunsæjar myndir af landinu og sjómönnum að störfum, verk sem féllu þjóðarsálinni mun betur í geð. Lengst af tuttugustu öldinni var þetta það andrúm sem blasti við ungum listamönnum eftir námsdvöl erlendis.

Fyrsta holskeflan, sem skildi eftir sig varanleg ummerki, átti sér stað í lok síðari heimsstyrjaldar þegar abstraktlistin haslaði sér völl, en það liðu samt næstum þrjátíu ár þar til hún varð almennt að viðurkenndri stofuprýði. Þá tók SÚM-hreyfingin til við að rugga bátnum með ljóðrænum tilþrifum og fékk að lokum inni í hlýjum faðmi safnanna, þótt markaðurinn hafi ekki enn tekið hana í fulla sátt. Þriðja listræna brimaldan skall á fögru landi ísa í upphafi níunda áratugarins þegar pönkhreyfingin og nýja málverkið héldu innreið sína um allan hinn vestræna heim. Einnig sú bylgja rann brátt út í sleiktar eftirlíkingar af sjálfri sér, með örfáum undantekningum þó.

Jón Óskar er einn af uppreisnarmönnum Íslands. Hann er ekki einn þeirra sem mestrar hylli hafa notið á heimaslóðum, hvorki hjá söfnum né almenningi. Jón er þó hvorki misskilinn né með öllu vanmetinn eins og tilnefning hans til Carnegie verðlaunanna á síðasta ári staðfestir, en til þessa hafa verk hans þótt of stór og óstofuhæf, of ódæl og útlensk í augum landans — of mikið „eitthvað“. Jón sigldi vestur um haf árið 1980 og nam myndlist í New York. Þar drakk hann í sig póst-móderníska strauma og stórborgarbraginn, það viðhorf sem lítur á heiminn sem sinn nafla, líður engin takmörk og flæðir út yfir alla ramma. Jón er í eðli sínu ekkert ólíkur stórborg; taumlaus í anda, sívökull, víðtækur, ágengur — og því ekki auðhlaupið að koma sjónarmiðum hans fyrir í þeim eldspýtustokk sem Ísland hefur lengst af verið.

Verkið verður aldrei aðskilið frá þeim sem það skapar. Það ber svip hans með einum eða öðrum hætti, hverfist um hann og speglar viðhorf hans til lífsins og samferðamanna. Jón Óskar er gott dæmi um þetta. Tröllvaxnar og myrkar myndirnar virka jafnvel stórkarlalegar og þóttafullar þar sem og gnæfa yfir okkur ógnandi og tælandi í senn. Þær geyma nóttina, drungann, dauðann — einhvern stóískan töffaraskap. Jón Óskar dúkkar stundum upp í hlutverki trúðsins veraldarvana, í sauðagæru, og skelfir okkur skyndilega þannig að við hrökklumst undan. Hann opinberar fyrir okkur einmanaleikann sem við öll óttumst og tekur frá okkur vonina um að ef til vill djúpt í þessu öllu saman búi þrátt fyrir allt eitthvað bjart og sætt. Jón vill hafa það svart og sykurlaust og horfast í augu við hlutina eins og þeir eru. Í því felst þeirra miskunnarlausa fegurð. Hann gerir ekki upp á milli lífs og listar heldur nýtir öll skynfæri og sekkur þeim niður á botninn. Allt sem festist í trollinu er híft um borð og úr því breitt á myndfletinum.

Sýning Jóns í Listasafninu á Akureyri er ekki hefðbundið yfirlit, hún byggist ekki á völdum verkum eða tilteknu þema eða tímabili. Allt er lagt að jöfnu og það jafnað út, verki skeytt við verk handahófskennt frá gólfi upp í loft svo þétt hringinn í kringum báða stærstu salina að sjálfur Stefán frá Möðrudal yrði ásakaður um bruðl á veggplássi í samanburði. Sýningin flæðir yfir barma sína inn í vestursalinn þar sem bandaríski listamaðurinn Adam Bateman hefur komið ár sinni fyrir borð með heljarmiklum bókastafla, virkilegum Babelsturni, eins og til að forða skilningarvitum okkar frá drukknun. Bækur innihalda allan heiminn sem táknmerkingu, en það reynist oft lítið haldreipi þegar á reynir. Orð eru ekki annað en hljóð, titrandi loftbylgjur, og stafir ekki annað en inntakslausar tákneiningar sem raða má saman með ýmsum hætti, uppleysanleg bleksverta, þornaður vökvi. Þessu til áréttingar virðist Bateman stundum meðhöndla stafi eins og sand sem moka má til og frá án nokkurs sýnilegs tilgangs, eða þeir birtast okkur eins og fiskiflugur sem hrunið hafa örendar niður í haugatali af spjöldum sögunnar, bókstaflega staðlausir stafir. Í öðrum tilvikum hefur hann séð ástæðu til að hreinsa vandlega hið ritaða orð, stungið bókum í þvottavél og stillt vinduna á „afmá heilaþvott“. Í einu myndbandi hans glittir í titil bókarinnar Modern Drama gegnum kýrauga vélarinnar sem senn breytist í rennblautan pappamassa sem getur tekið á sig nýja, póst-dramatíska merkingu.

Hugmyndaheimar Jóns og Bateman, orð og myndir, hrærast enn meira saman í sýningarskránni sem Jón sá um að hanna og minnir einna helst á tímaritið Séð og heyrt. Jón hefur haft ómæld áhrif á umbrot og hönnun bóka, tímarita og vefsíðna á Íslandi um langt árabil og þannig séð sér farborða þegar ekki hefur fiskast í listinni. Hér ægir öllu saman, myndum af verkum, hvers kyns auglýsingum og textum eftir innlenda og erlenda fræðimenn og gamla félaga sem fjalla um hann og hans kúnst. Jón innlimar allt sem honum dettur í hug í veldi sitt og gefur út eigið málgagn um það sem helst ber á góma, sem þarf ekki endilega að vera mikið hlutdrægari eða einhæfari nálgun en þekkist á hinum svokölluðu frjálsu og óháðu dagblöðum þar sem allt virðist á sömu bókina lært. Snúist uppistaða „tímaritsins“ um „hörðu fréttirnar“ úr hugarheimi Jóns mætti líta á umfjöllunina um Bateman sem forvitnilegt innslag frá framandi slóðum. Hvort sem um er að ræða íslensku eða ensku, rís túlkun verkanna af akri prentsvertunnar þar sem stöfunum — þessum „svörtu baunum“ eins og búddistar vísa gjarnan til texta — hefur nostursamlega verið plantað niður í von um skilningsríkan ávöxt.

Sýning Jóns er vís til að læsast um vit áhorfandans líkt og plastpoka hafi verið brugðið yfir hausinn. Þessi köfnunartilfinning leiðir hugan að Dauða Sardanapalusar sem Delacroix málaði 1827-28 eftir samnefndum harmleik Byrons lávarðar. Á myndinni liggur hinn assyríski konungur og nautnaseggur á banabeði skömmu áður en óvinaher nær yfirhöndinni eftir tveggja ára umsátur einhvern tíma á sjöundu öld fyrir Krist. Hann lætur leiða til sín það sem honum er kærast í þessu lífi, mestu fjársjóði sína jafnt sem uppáhalds frillur, hesta og þræla sem slátrað er fyrir framan hann, til að hann fái viðeigandi fylgd yfir móðuna miklu. Allt skal það með honum ofan í gröfina til að útiloka að nokkur annar geti strokið fallegustu stúlkunni eða riðið glæstasta gæðingnum. Munúðin sem skín úr hverjum pensildrætti kæfir þá angist og líkamlegu pínu sem sett hefur verið á svið. Hold og hlutir bráðna í barrokk-kennt mynstur sem rís iðandi upp myndflötinn í ofsafengnum óð til augans.

Mannslífum hefur ósjaldan verið fórnað fyrir hugmyndir (oftast mjög lélegar). Listrænt séð virðist Jón ekki eiga í neinum vandræðum með slíkar mannfórnir, að minnsta kosti hefur hann á striganum tekið þátt í einni frægustu orrustu Bandaríkjanna; sú sýning (2005) bar heitið George Washington á leið yfir Delaware-ána og byggði á samnefndu málverki eftir Emanuel Leutze frá 1849. Eitt er víst að myndir Jóns krauma af sögulegum og persónulegum vísunum. Í bók sinni Friends & Lovers (1994) er engu líkara en að Jón Óskar hafi endurfæðst sem hinn forni Sardanapalus. Hann safnar í kringum sig öllu sínu uppáhalds samferðafólki í eigið grafhýsi og birtir af því grófgerðar myndir við hin ólíklegustu tækifæri; sjálfum bregður honum hvergi fyrir nema þá rétt snöggvast sem afskornum handlegg yfir herðum — hinum þunga hrammi vináttunnar, vísifingri almættisins (hann er ekki búinn að leggja árar í bát því þessi pýramídi er ennþá í smíðum). Þar með er ekki sagt að Jón Óskar vilji tortíma því sem honum er hjartfólgnast, heldur er líf þessa fólks sem hans eigið. En sé hönd guðs nærri má ganga að því sem vísu að annað hvort eyðing eða sköpun sé að verki.

Adam Bateman vinnur á öllu naumhyggjulegri nótum enda kominn af mormónum og fæddur á slóðum Paradísarheimtar í Utah þar sem hann stýrir listamiðstöð og rekur gestavinnustofur. Líkt og Jón Óskar lærði hann í New York og sneri aftur með stórar hugmyndir í heimahaga, sem eiga lítið sameiginlegt með háhýsum og hraða stórborgarinnar. Uppsafnaður fróðleikur bóka er eins og fólksmergð í skýjakljúfum sem mora af tilfinningum og skoðunum þótt fæst af því verði nokkurn tíma fært til leturs. Við erum þeir lausu stafir sem mynda síbreytilegan merkingarstrúktúr samfélagsins, þráttarhyggjan holdi klædd.

Það er gaman að vera pattaraleg fiskifluga á vegg innan um verk Jóns og Batemans og reyna að átta sig á samræðum þeirra (við erum að sjálfsögðu beitan). Sennilega hefur skrattinn hitt ömmu sína — og það hljóta alltaf að vera miklir fagnaðarfundir þrátt fyrir alla brennisteinsfýluna.

Hannes Sigurðsson, forstöðumaður
Listasafnsins á Akureyri

Gríski sagnfræðingurinn Diodorus Siculus, sem var uppi á fyrstu öld fyrir Krist, skrifaði um Sardanapalus og byggði líklega á sögum um tvo assyríska kónga. Annar bar svipað nafn en hinn, sem var bróðir hans, varð fyrir samskonar örlögum. Byron lávarður samdi harmleik með sama nafni (1821) og nokkrum árum síðar málaði Delacroix málverkið undir áhrifum frá sögu Byrons, þótt þessi lýsing komi ekki beinlínis fyrir í henni.

[Fjölmiðlaumfjöllun um sýningarnar]

Efni um sýningunna sem unnið var í tilefni samantektarsýningar í árslok 2012