Homesick

– fjölþjóðleg farandsýning í 4 þáttum

6. maí – 25. júní 2006

Í gegnum árin hefur Listasafnið á Akureyri reglulega haft frumkvæði að samstarfi, ekki einungis við listamenn og stofnanir í Evrópu og Bandaríkjunum, heldur einnig aðila frá fjarlægum og framandi löndum á borð við Indland, Japan, Rússland og Jórdaníu. Þannig hafa gestir safnsins getað drukkið í sig anda hnattvæðingarinnar. Með það að leiðarljósi hafði safnið samband við Kynningarmiðstöð íslenskrar myndlistar (CIA.IS) varðandi þá hugmynd að standa fyrir fjölþjóðlegri farandsýningu sem hæfi ferð sína hér. Takmarkið var að skapa óvenjulega fylkingu listamanna og listasafna frá fjórum löndum með það fyrir augum að koma á framfæri einhverju sem máli gæti skipt í hnattrænni og opinni samræðu.

Heimþráin er minni í ótal söngvum og sögum rétt eins og ástin og dauðinn. Hugmyndin um heimili mótar grundvöll samfélagsins, það hvernig við skynjum sjálfsmynd okkar og stað í veröldinni og skilgreinir þar með tilvist okkar. Á meðan hægt er að hlutgera og benda á heimilið sem byggingu, er heimþráin hins vegar algjörlega huglæg og persónuleg þrá eftir stað sem erfitt getur reynst að henda reiður á. Það er mótsögn í orðinu „heimþrá“ því það vísar bæði til hugmynda um skjól og þægindi og einnig til sálfræðilegrar áþjánar, jafnvel sjúkleika — „að vera sjúkur í að komast heim“ (sbr. enska orðið „homesick — to be sick of home“).

Spurningin snýst jafnmikið um ástand einstaklings sem þráir öryggi þess að eiga samastað í tilverunni og um tilraunir þjóðarbrota eða menningarhópa til að öðlast viðurkenningu. Heimkynni eru pólitísk. Stundum snýst allt um þau, stundum má ekki nefna þau. Til eru dæmi um heilu þjóðirnar sem rækta sjálfsmynd sína í gegnum sögur af því þegar þær voru neyddar til að yfirgefa heimkynni sín. Slík sjálfsmynd getur skapað mikla örvæntingu og hatur. Er það að ríghalda í eigin sögu, halda í heiðri „úrsérgengin“ gildi, hreinleika tungumálsins, ekki forsenda þjóðernislegrar og menningarlegrar stirðnunar sem á endanum verður aðeins varin með ofbeldi?

Hnattvæðingin skekur nú þann grundvöll sem persónulegar og opinberar hugmyndir um hugtakið „heima“ og „heimaland“ hafa verið reistar á. Hvernig á að sjúkdómsgreina „heimþrá“ í dag þegar heimurinn virðist ætla að skreppa saman í eitt heimsþorp? Svo virðist sem ólíkum hefðum sé blandað saman eða kastað fyrir róða á slíkum ógnarhraða að margir telja að slíkt geti aðeins leitt til nokkurs konar menningarlegra heimsloka. Þjóna fyrirbæri eins og heimili, fjölskylda, heimaland, tungumál, trúarbrögð, venjur og helgisiðir enn hlutverki sínu sem athvörf einstaklingsins eða eru þessi fyrirbæri varasöm vegna takmarkandi og þröngra skilgreininga?

Þessum spurningum og ýmum öðrum er velt upp í verkum listamannanna og í vandaðri sýningarskrá sem hefur að geyma viðtöl við þá og greinar eftir Hannes Sigurðsson, Christian Schoen og Hjámar Sveinsson. Þar með er opnað fyrir hugmyndir sem nánar verður unnið með á næstu sýningum. Um fyrirbærið „heimþrá“ segir t.d. Haraldur Jónsson meðal annars: „ Íslenska orðið „heimþrá“ tengist lýsingarorðinu „þrár“, það er þrjóskur, en getur líka vísað til kjöts sem ekki er lengur neysluvænt. Ég held að Íslendingum hætti sérstaklega til heimþrár. Þeir tengjast þessari eyju án nokkurrar augljósrar ástríðu eða ástæðu. Þeir hafa frekar átakanleg, jafnvel meinafræðileg tengsl við hana. Það er ákveðin tegund af þráhyggju, einhvers konar blóðskömm, sem einkennir andlega íslensku heimþrána. Það er íslenska heilkennið.“

Guy Ben-Ner (Ísrael, f.1969) var fulltrúi Ísraels á Feneyjatvíæringnum 2005. Nú um stundir býr hann og starfar í New York. Oft er einkaheimili listamannsins sviðsmynd myndbandsverka hans og hans eigin fjölskylda fer með aðalhlutverkin í myndlíkingum verkanna. Nevin Aladag (Tyrklandi, f. 1972) býr í Berlín. Í verkum hennar endurspeglast tilraunir tyrkneskra listamanna til að finna sér menningarlegt samhengi í Þýskalandi, tilraunir sem ná hvað sterkastri tjáningu í tónlist og dansi. Chantal Michel (Sviss, f. 1968) fer inn í ókunnuga einkaheima til að fremja gjörninga sína og sviðsetja myndbands- og ljósmyndaverk. Með líkamlegri nærveru sinni ögrar hún nánd heimilisins. Haraldur Jónsson (f. 1961) fjallar um persónulega skynjun í verkum sínum sem hann kallar sállíkamlega skúlptúra. Verkin eru beinskeytt og stilla áhorfandanum bæði líkamlega og vitsmunalega andpænis efnisgerðu tilfinningaástandi. Heimkynni sem staður hefur lengi verið miðlægt tema í verkum Katrínar Sigurðardóttur (f. 1967). Í gegnum arkitektúr og borgarskipulag gerir hún hið „sögulega rými“ þess að vera heima sýnilegt. Íslensk-spænska tvíeykið Ólafur Árni Ólafsson (f. 1973) & Libia Pérez de Siles de Castro (f. 1971) leggur undir sig opinber rými í innsetningum sínum. Félagslega gagnrýnin afstaða þeirra snertir samfélagslega og pólitíska strengi og örvar áhorfandann til virkrar þátttöku.

Efni um sýningunna sem unnið var í tilefni samantektarsýningar í árslok 2012