Heimskautslöndin unaðslegu

Sýningin „Heimskautslöndin unaðslegu“ lýsir með myndrænum hætti lífi, starfi og hugsjónum Vestur- Íslendingsins Vilhjálms Stefánssonar en er um leið kynning á umhverfi, menningarheimum og málefnum norðurslóða. Sýningin er unnin í samvinnu við Stofnun Vilhjálms Stefánssonar, Dartmouth College og Reykjavík menningarborg Evrópu árið 2000. Samhliða henni verður efnt til ráðstefnu nýrra alþjóðlegra samtaka, Rannsóknarþings norðursins.

Sýningin „Heimskautslöndin unaðslegu“ lýsir með myndrænum hætti lífi, starfi og hugsjónum Vestur- Íslendingsins Vilhjálms Stefánssonar en er um leið kynning á umhverfi, menningarheimum og málefnum norðurslóða. Sýningin er unnin í samvinnu við Stofnun Vilhjálms Stefánssonar, Dartmouth College og Reykjavík menningarborg Evrópu árið 2000. Samhliða henni verður efnt til ráðstefnu nýrra alþjóðlegra samtaka, Rannsóknarþings norðursins.
Nafn Vestur-Íslendingsins Vilhjálms Stefánssonar (1879-1962) er órofa tengt norðurskautsslóðum og könnun þeirra. Hann er þekktastur fyrir að hafa ferðast um heimskautasvæði Kanada í fimm ár óslitið (1913-1918) og stundað mannfræðirannsóknir og landkönnun, en alls dvaldi hann um 12 ár á þessum slóðum. Hann lærði tungumál og kynntist menningu Inúíta og tileinkaði sér lifnaðarhætti þeirra. Síðar varð hann kunnur sem boðberi þess að Evrópubúar gætu, líkt og Inúítar, lifað á heimskautaslóðum og nýtt sér gæði þeirra, að því tilskildu að þeir lærðu að umgangast náttúruöflin að hætti heimamanna. Á sínum tíma gerði Vilhjálmur Stefánsson meira en nokkur annar maður til þess að breyta ímynd norðurslóða, frá heljarslóðinni ömurlegu yfir í heimsskautslöndin unaðslegu með merkilegu mannlífi, menningu og gnótt náttúrugæða.

Vilhjálmur fæddist í Manitóba, sonur íslenskra foreldra sem fluttust til Kanada. Fjölskyldan settist síðar að í Bandaríkjunum þar sem Vilhjálmur bjó til æviloka og stundaði hann nám við Háskólann í Norður Dakóta, Ríkisháskólann í Iowa og Harvard háskólann en þaðan lauk hann meistaraprófi í mannfræði. Á námsárunum hóf Vilhjálmur skriftir og í byrjun skrifaði hann ritgerðir á íslensku. Fjölluðu þær um íslenskar bókmenntir frá síðari öldum og birtust í vikublaðinu Heimskringlu í Winnipeg 1902 og 1903. Í kjölfaarið sigldu svo viðameiri greinar á ensku um vesturíslensku, íslenskar bókmenntir, íslenska þjóðfræði og landnám Íslendinga á Grænlandi.

Fyrstu ferðir sínar til mannfræðirannsókna fór hann hingað til lands og tók að lokum heim með sér 86 hauskúpur úr kirkjugarðinum í Haffjarðarey sem síðar voru rannsakaðar við Harvardháskóla. Í ljós kom að ekki fannst ein einasta skemmd tönn í hauskúpunum kviknaði áhugi Vilhjálms á sambandi matarræðis og heilsufars, en um þau efni skrifaði hann langt mál síðar á ævinni. Vilhjálmur skrásetti lífshætti og menningu Inúíta áður en vestræn menning og gildi héldu innreið sína. Eru það stórmerkar heimildir um veiðiferðir, trú og fjölskylduhefðir. Hann rissaði upp fatnað Inúíta og kort af svæðum sem þeir ferðuðust um. Einnig mældi hann Inúítana frá toppi til táar og skrásetti mælingarnar. Þá gerði hann einfalda orðabók um orð og orðasambönd Inúíta.

Vilhjálmur starfaði sem sýningarstjóri og heimskautaráðgjafi Stefansson heimskautasafnsins frá 1947 til dauðadags. Rannsóknir og ritstörf Vilhjálms Stefánssonar tengjast fjölmörgum greinum raun- og hugvísinda. Auk ritverka um landkönnun skrifaði hann m.a. bækur um heilbrigðisfræði, næringarefnafræði og heimspeki. Alls skrifaði hann 25 bækur, t.d. Meðal Eskimóa (1913), Grænland (1942) og Norðaustur til fjársjóða (1958). Einnig ritstýrði hann Stórkostleg ævintýri og Könnunarleiðangrar (1947). Sjálfsævisaga hans kom út að honum látnum.

Sýningin er í öllum sölum Listasafnsins og er stuðst við ritaðar heimildir, ljósmyndir, hljóðupptökur og kvikmyndir sem varðveittar hafa verið í Stefansson Collection í Dartmouth College og víðar. Þá má nefna útgefin verk Vilhjálms, áður óbirt efni úr dagbókum hans og fyrirlestra sem eftir hann liggja. Snemma árs 2001 verður sýningin sett upp í Listasafni Reykjavíkur en þaðan mun hún fara áfram til Finnlands, Kanada og Bandaríkjanna. Þegar farandsýningunni lýkur er ætlunin að nota efni hennar sem grunn að sérstöku Vilhjálmssafni, sem áformað er að staðsett verði á Akureyri í tengslum við Stofnun Vilhjálms Stefánssonar.

Vilhjálmur Stefánsson (1879-1962) – líf og starf; úrdráttur úr grein eftir Harald Bessason

Efni um sýningunna sem unnið var í tilefni samantektarsýningar í árslok 2012